Handira, het verhaal achter de Marokkaanse bruidsdeken

Wie tegenwoordig naar een handira zoekt, komt al snel terecht bij interieurwinkels. De roomwitte dekens met franjes en kleine glinsterende metalen schijfjes liggen over bedden en banken of hangen als wandkleed aan de muur.

Dat is enigszins opvallend, want de handira begon helemaal niet als woonaccessoire.

De oorspronkelijke handira hoorde bij de huwelijkstradities van Amazigh-gemeenschappen in Marokko, vooral in de Midden-Atlas. Het was een geweven kledingstuk en ceremonieel textiel dat door een bruid over haar hoofd en schouders kon worden gedragen.

Een bruidsmantel dus, voordat het een deken voor op de bank of op bed werd.

En zoals vaker gebeurt met traditionele Marokkaanse voorwerpen, is onderweg een deel van het oorspronkelijke verhaal verdwenen.

Wat is een handira?

Een handira is een traditioneel geweven Marokkaans textiel. Buiten Marokko wordt met het woord tegenwoordig meestal de bekende lichte bruidsdeken bedoeld: een crèmekleurige of ivoorkleurige doek van wol, vaak versierd met franjes, geweven patronen en metalen schijfjes of pailletten.

De benaming is niet helemaal eenvoudig.

Historische exemplaren worden ook aangeduid als tamizart. Het Metropolitan Museum of Art in New York bezit bijvoorbeeld een Marokkaanse Tamizart (handira) Cape uit het begin van de twintigste eeuw en classificeert het stuk niet als deken, maar als bovenkleding.

Dat vertelt eigenlijk meteen veel.

Wat wij tegenwoordig een Moroccan wedding blanket noemen, was oorspronkelijk iets dat daadwerkelijk gedragen werd.

Ook bestaan er regionale verschillen. Niet iedere handira ziet er precies hetzelfde uit en niet iedere Amazigh-gemeenschap kende dezelfde uitvoering.

De glinsterende, rijk versierde bruidsdeken die tegenwoordig zo herkenbaar is geworden, is dus geen standaarduniform voor alle Marokkaanse bruiden.

Uit de Midden-Atlas

De handira wordt vooral verbonden met Amazigh-gemeenschappen uit de Midden-Atlas, het berggebied dat zich door het centrale deel van Marokko uitstrekt.

In veel oudere teksten wordt nog het woord Berber gebruikt. Tegenwoordig wordt vaker Amazigh gebruikt, de benaming die de oorspronkelijke bevolking van Noord-Afrika ook voor zichzelf gebruikt.

Textielproductie heeft binnen verschillende Amazigh-gemeenschappen een lange geschiedenis. Wol was daarbij een logisch materiaal. Schapen konden in bergachtige gebieden worden gehouden en de wol werd gebruikt voor kleding, dekens, tenttextiel en vloerkleden.

Weven was vooral werk van vrouwen.

Daarmee was een geweven doek niet alleen een praktisch voorwerp. Er zat ook kennis in: het spinnen van wol, het opzetten van een weefgetouw, het herkennen van patronen en het beheersen van technieken die binnen families en gemeenschappen werden doorgegeven.

De handira hoorde bij die wereld.

Een doek voor een huwelijk

De handira wordt vooral bekend als onderdeel van de uitzet van een bruid.

In verschillende beschrijvingen van de traditie wordt verteld dat vrouwelijke familieleden betrokken waren bij het maken en versieren ervan. Soms werkte de toekomstige bruid zelf mee.

Daarmee kreeg het maken van de doek ook een sociale functie.

Vrouwen zaten samen, werkten aan het textiel en droegen ondertussen kennis over. Niet alleen over weven, maar ook over het huishouden, het huwelijk en het leven dat voor de jonge vrouw lag.

Hoe dat precies gebeurde verschilde per familie en streek. Het is daarom verstandig om niet te doen alsof iedere handira volgens één vast ritueel werd gemaakt.

Wel is duidelijk dat het textiel nauw verbonden was met de overgang van jonge vrouw naar gehuwde vrouw.

De bruid droeg de handira

Tijdens de huwelijksperiode kon de handira als een grote omslagdoek of mantel over het hoofd en de schouders van de bruid worden gedragen.

Dat verklaart meteen de afmetingen.

Een traditionele handira moest groot genoeg zijn om een flink deel van het lichaam te bedekken. De zware wol beschermde bovendien tegen kou, bepaald geen onbelangrijk detail in de berggebieden van Marokko.

Er bestaan beschrijvingen van bruiden die, gehuld in hun handira, van het ouderlijk huis naar het huis van de bruidegom werden gebracht.

Dat moment had een duidelijke betekenis: de bruid verliet haar oude huishouden en begon aan een nieuwe fase van haar leven.

De handira was daarmee tegelijk kleding, uitzet en ceremonieel voorwerp.

Waarom is een handira meestal wit of crème?

Veel handira’s hebben de natuurlijke kleur van wol.

Dat betekent niet dat iedere bruidsdeken spierwit was. Ongeverfde wol kan variëren van ivoor en crème tot beige en lichtgrijs.

Juist die natuurlijke tint vormt een mooi contrast met de donkere geweven patronen en de kleine metalen versieringen die bij veel exemplaren werden toegevoegd.

Tegenwoordig worden witte en crèmekleurige handira’s vaak verkocht omdat ze gemakkelijk in moderne interieurs passen.

Maar die ingetogen kleurstelling is niet ontstaan omdat iemand ooit besloot dat hij mooi bij een beige bank zou staan.

Hij kwam in de eerste plaats voort uit het materiaal waarmee werd gewerkt.

De beroemde metalen schijfjes

Het meest opvallende detail van veel handira’s zijn de kleine metalen schijfjes die in rijen of patronen op het textiel zijn bevestigd.

Ze worden tegenwoordig meestal pailletten of sequins genoemd.

Wanneer de doek beweegt, vangen de schijfjes het licht. Daardoor krijgt een handira die over de schouders wordt gedragen een heel ander effect dan wanneer hij stil over een bed ligt.

Het licht beweegt mee met degene die de doek draagt.

Aan de metalen versiering worden verschillende symbolische betekenissen toegeschreven. Het meest gehoorde verhaal is dat het weerkaatsende metaal bescherming bood tegen het boze oog en andere negatieve invloeden.

Dat past binnen bredere beschermende tradities die in Marokko en andere delen van Noord-Afrika voorkomen.

Toch is enige voorzichtigheid hier op zijn plaats.

Veel informatie over de betekenis van handira’s is in de afgelopen decennia vooral via handelaren, interieurwinkels en toeristische verhalen verspreid. Daardoor worden symbolische betekenissen soms stelliger gepresenteerd dan historisch kan worden aangetoond.

Dat de metalen schijfjes een feestelijk en opvallend onderdeel van de bruidsdoek waren, staat buiten twijfel.

Dat ieder afzonderlijk schijfje precies één vaststaande betekenis had, is een ander verhaal.

Hebben de patronen een betekenis?

Hetzelfde geldt voor de geometrische patronen.

Amazigh-textiel kan ruiten, kruisen, zigzaglijnen, driehoeken en andere geometrische vormen bevatten. Online vind je tegenwoordig lange lijsten waarin ieder symbool een vaste vertaling krijgt.

Een ruit zou altijd vruchtbaarheid betekenen.

Een zigzag zou water voorstellen.

Een driehoek zou vrouwelijkheid betekenen.

Zo eenvoudig ligt het niet.

Motieven kunnen inderdaad verbonden zijn met bescherming, familie, vruchtbaarheid, landschap en identiteit, maar hun betekenis kan per gebied, gemeenschap, familie en maker verschillen.

Bovendien verandert symboliek door de tijd.

Een traditioneel Amazigh-textiel is daarom beter te vergelijken met een visuele taal dan met een woordenboek waarin ieder teken maar één vertaling heeft.

Dat maakt de handira eigenlijk interessanter.

Niet iedere doek vertelt hetzelfde verhaal.

Geen twee handira’s zijn precies gelijk

Een met de hand gemaakte handira is geen industrieel product.

De spanning van het weefsel kan verschillen. Rijen lopen soms niet helemaal recht. Franjes zijn niet overal exact even lang en metalen schijfjes staan niet mathematisch op dezelfde afstand.

Bij oudere exemplaren kunnen delen versleten zijn of ontbreken.

Dat zijn niet automatisch fouten.

Ze laten zien dat het voorwerp met de hand werd gemaakt en gebruikt.

Dat sluit mooi aan bij het begrip beldi: iets dat verbonden is met een plaats, een manier van maken en een lokale traditie, zonder dat het volgens moderne industriële maatstaven perfect hoeft te zijn.

Wat gebeurde er na de bruiloft?

De handira verloor na het huwelijk zijn waarde niet.

Het textiel kon onderdeel blijven van het huishouden, worden bewaard of later opnieuw worden gebruikt. Sommige doeken bleven lange tijd binnen een familie.

Daarmee kreeg een handira vanzelf een tweede geschiedenis.

Eerst was er het werk van de vrouwen die hem maakten.

Daarna het huwelijk waarvoor hij bedoeld was.

Vervolgens het huishouden waarin hij terechtkwam.

Een oude handira die tientallen jaren later op een markt verschijnt, is daarom niet alleen een oud stuk textiel. Hij kan daadwerkelijk onderdeel zijn geweest van een familiegeschiedenis.

Juist dat maakt vintage exemplaren tegenwoordig aantrekkelijk voor verzamelaars.

Van bruidsmantel naar woonaccessoire

In de loop van de twintigste eeuw veranderde de wereld rondom Marokkaans handwerk sterk.

Toerisme groeide. Buitenlandse ontwerpers en verzamelaars raakten geïnteresseerd in Marokkaanse tapijten en textiel. Interieurbladen ontdekten de combinatie van ruwe wol, natuurlijke kleuren en glinsterend metaal.

De handira bleek daar bijzonder goed in te passen.

Waar hij oorspronkelijk over de schouders van een bruid werd gedragen, verscheen hij ineens over de rand van een bed in Parijs, Londen, Amsterdam en New York.

Later volgden kussens.

Oude handira’s werden in stukken geknipt en verwerkt tot sierkussens, poefs en wanddecoraties.

Daar kun je verschillend naar kijken.

Aan de ene kant heeft de internationale belangstelling ervoor gezorgd dat veel mensen kennismaakten met Marokkaans textiel en dat er een markt ontstond voor het werk van ambachtsvrouwen.

Aan de andere kant veranderde een voorwerp met een specifieke culturele functie soms in niet veel meer dan een trendy boho accessoire.

Het oorspronkelijke verhaal verdween achter het interieurplaatje.

Is iedere handira die je tegenwoordig koopt een echte bruidsdeken?

Nee.

En dat hoeft ook helemaal geen probleem te zijn, zolang duidelijk is wat je koopt.

Door de populariteit van de handira worden tegenwoordig nieuwe dekens gemaakt die dezelfde uitstraling hebben: licht textiel, franjes en rijen glinsterende pailletten.

Sommige worden daadwerkelijk in Marokko met de hand gemaakt door ambachtsvrouwen. Andere worden gedeeltelijk machinaal gemaakt en er bestaan ook goedkope imitaties die helemaal niet uit Marokko komen.

Een nieuw handgemaakt exemplaar kan prachtig Marokkaans vakmanschap zijn.

Maar dat maakt het nog geen oude bruidsdeken die ooit door een bruid tijdens haar huwelijk werd gedragen.

Dat onderscheid gaat in de verkoop nog weleens verloren.

Woorden als authentiek, vintage, tribal en wedding blanket worden gemakkelijk gebruikt omdat ze een product aantrekkelijker maken.

Hoe herken je een oude handira?

Daar bestaat helaas geen waterdichte truc voor.

Een onregelmatig weefsel betekent niet automatisch dat iets honderd jaar oud is. Een hedendaagse ambachtsvrouw kan immers net zo goed met de hand weven.

En een verkoper die zegt dat een deken “vintage” is, heeft daarmee nog niets bewezen.

Bij een ouder exemplaar kun je letten op gebruikssporen, verkleuring van de wol, slijtage van franjes, de manier waarop metalen schijfjes zijn bevestigd en eventuele reparaties.

Maar belangrijker is de herkomst.

Waar komt de handira vandaan?

Uit welke streek?

Hoe oud zou hij zijn?

Is bekend wie hem heeft gemaakt?

Is hij werkelijk als bruidsdoek gebruikt of gaat het om een later gemaakte decoratieve handira?

Een betrouwbare verkoper zal daar meestal veel duidelijker over zijn dan iemand die alleen vertelt dat iedere ruit “eeuwige liefde” betekent.

Een nieuwe handira is niet minder mooi

Authenticiteit wordt soms verward met ouderdom.

Dat is jammer.

Een nieuw geweven handira hoeft helemaal niet minder waardevol te zijn dan een vintage exemplaar. Wanneer een Marokkaanse weefster vandaag volgens traditionele technieken werkt, is dat óók onderdeel van een levende ambachtstraditie.

Tradities blijven namelijk niet bestaan doordat we alleen oude spullen verzamelen.

Ze blijven bestaan doordat mensen het vak blijven uitoefenen.

Wel is het prettig wanneer een nieuw gemaakte handira ook gewoon als nieuw wordt verkocht.

Dan weet je wat je koopt en krijgt het werk van de huidige maker de waardering die het verdient.

Waarom hangen we ze tegenwoordig aan de muur?

Los van alle geschiedenis is het niet moeilijk te begrijpen waarom de handira zo geliefd werd in interieurs.

De combinatie werkt gewoon goed.

Natuurlijke wol.

Crème en ivoor.

Veel textuur.

Franjes.

En dan die kleine metalen schijfjes die afhankelijk van het licht nauwelijks zichtbaar zijn of ineens beginnen te schitteren.

Een oude handira kan aan een muur bijna als een kunstwerk werken. Op een bed of bank voelt hij veel zachter en informeler.

Toch is het mooi om te weten wat er achter zo’n voorwerp zit.

De franjes zijn niet bedacht door een interieurstylist.

De wol werd niet gekozen omdat beige toevallig in de mode was.

En de naam wedding blanket is geen marketingterm die iemand in een woonwinkel heeft verzonnen.

Er was daadwerkelijk een bruid.

Een stukje vrouwengeschiedenis in textiel

Misschien is dat uiteindelijk het interessantste aan de handira.

Veel historische voorwerpen die in musea terechtkomen vertellen verhalen over koningen, oorlogen, gebouwen en rijke families.

Een handira vertelt een heel ander verhaal.

Over vrouwen die wol verwerkten.

Over kennis die niet in boeken werd opgeschreven maar van vrouw op vrouw werd doorgegeven.

Over een huwelijk.

Over een jong meisje dat haar ouderlijk huis verliet.

En over een stuk textiel dat daarna onderdeel werd van een nieuw huishouden.

Daarmee is de handira niet alleen mooi Marokkaans handwerk.

Het is ook een klein stukje sociale geschiedenis.

Van de Midden-Atlas naar onze slaapkamers

Dat een traditionele bruidsmantel uit de Marokkaanse bergen uiteindelijk een geliefd interieurstuk in Europa werd, is op zichzelf al een bijzonder verhaal.

Het zegt iets over hoe voorwerpen kunnen veranderen wanneer ze uit hun oorspronkelijke omgeving worden gehaald.

De functie verandert.

De betekenis verandert soms mee.

Maar het oorspronkelijke verhaal hoeft daarmee niet verloren te gaan.

Wie nu een handira over een bed legt of aan de muur hangt, hoeft daar niets ingewikkelds van te maken. Het blijft gewoon een prachtig stuk textiel.

Alleen weet je voortaan dat die glinsterende crèmekleurige deken ooit heel ergens anders voor bedoeld was.

Niet voor een gestylede slaapkamer.

Maar voor een bruid die, gehuld in wol en glinsterend metaal, aan een nieuw hoofdstuk van haar leven begon.