Fez: de oude keizerstad van Marokko
Fez is de oudste keizerstad van Marokko en het culturele en spirituele hart van het land. Achter de stadsmuren ligt een medina die tot de grootste autovrije stadsgebieden ter wereld behoort, met steegjes vol werkplaatsen, madrasa’s met cederhouten plafonds en een universiteit die al ruim elf eeuwen bestaat.
In dit artikel lees je waar Fez ligt, hoe de stad is ontstaan, wat je er kunt zien en wat je thuis kunt koken om de sfeer terug te halen.
Waar ligt Fez?
Fez ligt in het noorden van Marokko, ten noordwesten van het Midden-Atlasgebergte, in een vallei langs de rivier de Fez (Oued Fès). Met ruim 1,2 miljoen inwoners is het de derde stad van het land. De stad bestaat uit drie delen: Fes el-Bali (de oude medina), Fes el-Jdid (het “nieuwe Fez” uit de 13e eeuw) en de veel grotere Ville Nouvelle uit de Franse tijd. Samen met Fes el-Jdid wordt Fes el-Bali meestal “de medina van Fez” genoemd. Soms hoor je de spelling Fès of Fes, dat is dezelfde stad.
De geschiedenis van Fez
Fez werd in 789 gesticht door Idris I, de stichter van de Idrisiden-dynastie. Zijn zoon Idris II bouwde rond 809 aan de andere oever van de rivier een tweede stad en maakte die zijn hoofdstad. Het waren lange tijd twee aparte nederzettingen. Nieuwkomers uit Kairouan (Tunesië) en families uit Andalusië, die uit Córdoba waren verdreven, gaven de stad haar Arabische karakter. Hun namen leven voort in de oude wijken van de Qarawiyyin en de Andalusiërs.
In 1069–1070 verenigden de Almoraviden de twee steden binnen één stadsmuur, het huidige Fes el-Bali. De Almohaden voltooiden de muren in 1204. Onder de Mariniden (13e tot 15e eeuw) beleefde Fez haar gouden eeuw en werd het weer de hoofdstad. In 1276 stichtten zij Fes el-Jdid als nieuw bestuurscentrum. In 1912 verplaatsten de Fransen de hoofdstad naar Rabat, maar Fez bleef het culturele en spirituele centrum van het land.
In 1981 was Fez de eerste plek in Marokko die op de UNESCO-Werelderfgoedlijst kwam. UNESCO noemt de medina een van de meest uitgestrekte en best bewaarde historische steden van de Arabisch-islamitische wereld.
Fes el-Bali: de autovrije medina
Fes el-Bali, de oude medina, is de oudste doorlopend bewoonde ommuurde stad van de Arabische wereld en een van de grootste en oudste autovrije stadsgebieden ter wereld. Auto’s komen er niet in, dus je loopt overal te voet. De stadsmuur, die de Almohaden in 1204 voltooiden, bepaalt nog altijd de grens van de medina.
- Bab Bou Jeloud: de ornamentele poort bij de westelijke ingang, bekend als de Blauwe Poort. De Fransen bouwden hem in 1913. Hij is voor veel bezoekers het beginpunt van de wandeling.
- Talaa Kebira en de souks: de handel concentreert zich van oudsher langs grote straten zoals Talaa Kebira en rond de centrale bazaar Kissariat al-Kifah, waarvan veel kleinere souks aftakken.
- Funduqs: de medina heeft meer dan honderd funduqs, traditionele herbergen waar handelaren sliepen en ambachtslieden werkten. Funduq al-Najjarin uit de 18e eeuw is nu het Nejjarine-museum voor houtwerk en ambachten.
- Place Seffarine: een klein plein bij de Qarawiyyin-moskee, van oudsher het plein van de koperslagers.
- Hammams: Fez heeft nog veel historische hammams die de bewoners gebruiken, waaronder de Hammam as-Saffarin uit de 14e eeuw. De indeling is afgeleid van het Romeinse badhuis, met een kleedkamer, een koude, een warme en een hete ruimte. Lees meer over het Marokkaanse hammamritueel.
Omdat je in de medina snel de weg kwijtraakt, lopen veel bezoekers met een gids. Reisgidsen waarschuwen wel voor mensen die je spontaan de weg willen wijzen en daar daarna geld voor vragen.
Al-Qarawiyyin en de madrasa’s
De Qarawiyyin werd in 857 (volgens sommige bronnen 859) gesticht door Fatima al-Fihri, eerst als moskee. Daaruit groeide een universiteit. Volgens UNESCO en Guinness World Records is het de oudste nog werkende instelling in de wereld die diploma’s uitreikt. Sinds 1963 is ze een staatsuniversiteit. De bibliotheek stamt uit ongeveer 1350 en wordt algemeen beschouwd als de oudste bibliotheek ter wereld die nog open is. De moskee zelf is niet toegankelijk voor niet-moslims. Controleer vooraf of een deel van de bibliotheek voor bezoekers open is.
Onder de Mariniden werden tussen 1271 en 1357 zeven madrasa’s gebouwd, die tot de mooiste voorbeelden van Marokkaanse architectuur behoren.
- Bou Inania: gebouwd in 1350–1356 door sultan Abu Inan Faris, met rijk bewerkt stucwerk en cederhout.
- Al-Attarine: voltooid door sultan Abu al-Hasan en vernoemd naar de souk van de kruiden- en parfumhandelaren, de Attarine.
- Saffarin: de eerste madrasa uit de Marinidentijd, in 1271 gebouwd.
- Cherratine: de grootste madrasa van de medina, in 1670 in opdracht van sultan al-Rashid gebouwd.
Ook de zawiya van Moulay Idris II hoort bij de belangrijkste plekken. Hier ligt Idris II begraven, die als de eigenlijke stichter van de stad wordt gezien. Elk jaar vindt de moussem van Moulay Idris II plaats, een van de belangrijkste religieuze feesten van Marokko, met een optocht van de ambachtsgilden naar de zawiya. De zawiya van Sidi Ahmed al-Tijani is ook een belangrijke bedevaartsplaats.
Ambachten: leer, koper en tegels
Fez was eeuwenlang een centrum van handel en vakmanschap, en dat is nog steeds te zien.
- Chouara-leerlooierij: uit de 11e eeuw en een van de oudste leerlooierijen ter wereld. Fez heeft er drie: Chouara (de grootste, bij de Saffarin-madrasa aan de rivier), Sidi Moussa en Ain Azliten. In de ronde stenen kuipen zitten kleurstoffen en witte vloeistoffen die de huiden zacht maken. Het leer wordt over de hele wereld verkocht. Reisgidsen raden aan in de ochtend te gaan, als er het meest wordt gewerkt.
- Zellij: Fez is de belangrijkste plek in Marokko voor dit mozaïekwerk van tegels. Werkplaatsen in andere steden, zoals Meknes, Salé en Marrakech, volgen meestal de stijl van Fez.
- Koperwerk: de koperslagers werken rond Place Seffarine. Marokkaanse theepotten van koper en messing zijn een bekend voorbeeld. Lees meer over de Marokkaanse theepot (berrad).
- De fez: tot de late 19e eeuw was Fez de enige plek ter wereld waar de rode fez-hoed werd gemaakt.
- Kalligrafie, metaalgravure en malhun: UNESCO noemt de Arabische kalligrafie, het graveren op goud, zilver en koper en malhun (een poëtische en muzikale kunstvorm) als immaterieel erfgoed dat bij de medina hoort.
Wie leer wil kopen, kan eerst lezen hoe je een Marokkaanse poef vult.
Fes el-Jdid, de mellah en de tuinen
Buiten Fes el-Bali liggen nog meer plekken die de moeite waard zijn.
- Fes el-Jdid: het nieuwe Fez, in 1276 gesticht door de Marinidische sultan Abu Yusuf Yaqub als bestuurlijk en militair centrum.
- Het Koninklijk Paleis (Dar al-Makhzen): een terrein van ongeveer 80 hectare in Fes el-Jdid. De poorten uit 1969–1971 zijn het deel dat bezoekers kunnen zien. Het paleis zelf is niet open voor het publiek, want de koning gebruikt het als hij in de stad is.
- De mellah: het Joodse kwartier, in de Marinidentijd ontstaan aan de zuidkant van Fes el-Jdid. Er staan nog oude synagogen, zoals de Al-Fassiyin- en de Ibn Danan-synagoge uit de 17e eeuw, maar geen daarvan is nog in gebruik. Er wonen nog ongeveer 150 Marokkaanse Joden in Fez.
- Jnan Sbil: de oudste tuin van Fez die nog bestaat, in de 19e eeuw aangelegd door sultan Moulay Hassan I, tussen Fes el-Jdid en Fes el-Bali.
- Dar Batha: een voormalig paleis dat in 1915 een museum werd, met zo’n 6.000 voorwerpen.
- Borj Nord: een fort uit de late 16e eeuw boven de stad, nu een wapenmuseum.
- De Mariniden-graven: de ruïnes van de 14e-eeuwse graven van de Marinidische sultans, vlak bij de begraafplaats van Bab Guissa.
Wat eet je in Fez?
De keuken van Fez is, net als de stad zelf, door eeuwen van handel en geleerdheid gevormd. Het bekendste gerecht is de pastilla. Volgens kookboekschrijfster Claudia Roden is de pastilla uit Fez zoet: met poedersuiker erop, kaneel erdoorheen en ook een licht zoete vulling. In de Fassi-keuken, de keuken van de oude families uit Fez, bestaat de pastilla ook als dessert, de jowhara, met een melkachtige room tussen de lagen. Wil je de klassieker zelf maken? Lees het recept voor Marokkaanse kippastilla.
In de smalle straten van de medina, zoals Talaa Kebira, vind je kraampjes met groente, vlees en kruiden. Hoe de keuken per streek verschilt, lees je in de Marokkaanse keuken per streek. Fez had ook een Andalusische inbreng, zoals je in het artikel over de Marokkaans-Spaanse keuken leest.
Wil je thuis een Marokkaanse tafel dekken? Dit zijn recepten om mee te beginnen:
- Tajine met lam en kweepeer
- Harira, Marokkaanse soep met linzen en kikkererwten
- Msemen, Marokkaanse pannenkoekjes
- Sellou met amandelen en sesam
- Marokkaanse muntthee
Wanneer kun je Fez het beste bezoeken?
Fez heeft een mediterraan klimaat met een sterke continentale invloed. De beste tijd is van maart tot mei en van oktober tot november. Dan ligt de gemiddelde maximumtemperatuur overdag tussen ongeveer 20 en 26 °C. In juli en augustus wordt het gemiddeld zo’n 35 °C en valt er bijna geen regen. In de winter is het overdag ongeveer 16 °C en kan het ’s nachts dicht bij het vriespunt komen. Vorst komt dan voor. De meeste regen valt van november tot maart, met in totaal ongeveer 490 millimeter per jaar.
In mei of juni vindt in Fez het World Sacred Music Festival plaats, met concerten op historische locaties.
Hoeveel tijd heb je nodig?
Met twee tot drie dagen kun je de belangrijkste plekken zien: de medina, de madrasa’s, de leerlooierij en Fes el-Jdid. Wil je de medina rustig verkennen en ook de omgeving in, bijvoorbeeld Meknes, dan is een extra dag prettig.
Hoe kom je in Fez?
- Vliegtuig: luchthaven Fès–Saïs ligt ongeveer 15 kilometer ten zuiden van Fes el-Bali. In 2017 kwam er een nieuwe terminal.
- Trein: het station ligt in de Ville Nouvelle en heeft verbindingen naar Tanger en Casablanca in het westen en naar Oujda in het oosten.
- Bus en taxi: de belangrijkste busterminal ligt net buiten de medina, ten noorden van Bab Mahrouk. CTM heeft ook een terminal in de Ville Nouvelle. Grands taxis (gedeelde taxi’s) vertrekken vanaf meerdere plekken, afhankelijk van je bestemming.
- In de stad: de medina is autovrij. Je laat je afzetten bij een van de poorten, zoals Bab Bou Jeloud, en loopt vanaf daar.
Controleer de actuele dienstregelingen voor je vertrekt.
Fez vraagt tijd
Fez is geen stad om snel af te vinken. Het is een stad van steegjes, werkplaatsen, madrasa’s en eeuwenoude gewoontes, en dat vraagt om tijd en een vroege start. Kom je terug, neem dan een paar recepten mee naar huis. Begin bijvoorbeeld met de pastilla en lees daarna hoe de Marokkaanse keuken per streek verschilt.