Karmous el hindi – Cactusvijgen uit Marokko
De eerste keer dat ik in Marokko een cactusvijg kocht, wist ik vooral dat ik hem beslist niet zelf moest vastpakken. Echt mensen doe het niet of je moet het fijn vinden om uren met een pincet die kleine stekeltjes uit je hand te halen.
De verkoper had een klein mesje en een vork bij zich. Met een paar super snelle bewegingen sneed hij de uiteinden van de vrucht, maakte een snee door de dikke schil en rolde het zachte vruchtvlees er bijna achteloos uit. De geschilde cactusvijg werd op een stukje papier gelegd en kon direct worden gegeten. Zo lekker!
Zelf zou ik er waarschijnlijk veel langer over hebben gedaan. Bovendien zijn het niet de grote zichtbare stekels waarvoor je vooral moet oppassen, maar de piepkleine haarachtige stekeltjes op de schil. Je ziet ze nauwelijks, maar wanneer ze eenmaal in je vingers zitten, weet je precies waarom verkopers de vruchten met een tang, vork of handschoenen aanpakken.
Cactusvijgen horen voor mij inmiddels bij de zomer en onze vakantie in Marokko. Je ziet de planten langs wegen, rond akkers en op droge hellingen waar weinig anders lijkt te willen groeien. In het seizoen worden de vruchten langs de weg en op markten verkocht. Geel, oranje, rood, groen of paars: van buiten zien ze er stoer en stekelig uit, maar van binnen zijn ze zacht, sappig en verrassend fris.
Hoe heet de cactusvijg in Marokko?
In het Nederlands noemen we de vrucht cactusvijg of vijgcactus. De botanische naam van de bekendste soort is Opuntia ficus-indica.
In Marokko worden verschillende namen gebruikt. Je hoort onder andere:
- l’hendiya;
- karmous el hindi;
- karmous nssara;
- figue de Barbarie, de Franse benaming.
De namen kunnen per streek verschillen. Karmous betekent vijg, terwijl el hindi verwijst naar de buitenlandse of oorspronkelijk uit de Nieuwe Wereld afkomstige herkomst van de plant. Ondanks de naam is de cactusvijg geen familie van de gewone vijg.
De plant bestaat uit platte, vlezige schijven die vaak bladeren worden genoemd. Botanisch gezien zijn het verdikte stengeldelen waarin de cactus water opslaat. Aan de randen van deze schijven verschijnen bloemen, waaruit later de vruchten groeien.
Een plant die tegen droogte kan
De vijgcactus voelt zich thuis in warme, droge gebieden. Hij kan water opslaan en blijft daardoor groeien op plaatsen waar veel andere gewassen het moeilijk hebben.
In Marokko wordt de cactus niet alleen aangeplant voor het fruit. De planten worden ook gebruikt als natuurlijke afscheiding rond akkers en erven. De wortels helpen de grond vasthouden en de dichte begroeiing kan bescherming bieden tegen wind en erosie.
De vlezige cactusschijven kunnen bovendien worden gebruikt als veevoer, vooral in droge perioden. Door hun hoge vochtgehalte vormen ze dan een aanvullende bron van water voor dieren.
Dat maakt de vijgcactus veel meer dan een plant die alleen mooie vruchten voortbrengt. Vrijwel ieder deel kan op de een of andere manier worden benut.
Cactusvijgen uit Aït Baâmrane
Een van de bekendste gebieden voor cactusvijgen ligt in het zuiden van Marokko, in de streek Aït Baâmrane rond Sidi Ifni.
Daar worden onder meer twee plaatselijke typen geteeld: Aïssa en Moussa. Aïssa rijpt relatief vroeg, terwijl Moussa later in het seizoen wordt geoogst. Daardoor kan de oogst over een langere periode worden verspreid.
De cactusvijgen uit Aït Baâmrane kregen een beschermde geografische aanduiding. Daarmee worden de herkomst, plaatselijke teelt en naam van de vruchten beschermd.
Voor de streek is de cactus belangrijk. De vruchten worden vers verkocht, maar ook verwerkt tot jam, sap, siroop en cosmetische producten. Vooral de olie uit de pitten heeft de laatste jaren veel bekendheid gekregen.
Wanneer is het seizoen?
Cactusvijgen worden voornamelijk in de zomer en het begin van de herfst geoogst. Het precieze seizoen hangt af van de streek, de soort cactus en het moment waarop de vruchten rijp worden.
Vroege varianten kunnen al aan het begin van de zomer op de markt verschijnen. Later rijpende cactusvijgen zijn soms nog tot ver in het najaar verkrijgbaar.
Een rijpe cactusvijg voelt stevig aan, maar mag bij zachte druk een klein beetje meegeven. De kleur zegt niet altijd alles. Sommige soorten blijven groen of geel wanneer ze rijp zijn, terwijl andere oranje, rood of donkerpaars worden.
Vruchten met zachte, donkere plekken of een sterk verschrompelde schil kun je beter laten liggen.
Hoe smaakt een cactusvijg?
Het vruchtvlees is zacht, sappig en licht zoet. De smaak wordt vaak vergeleken met een combinatie van peer, meloen en watermeloen, maar een goede cactusvijg heeft vooral een heel eigen smaak.
Gele en lichtgroene vruchten zijn vaak fris en mild. Rode en paarse cactusvijgen kunnen voller, zoeter en iets aromatischer smaken. De precieze smaak hangt ook af van de rijpheid en de hoeveelheid zon die de vrucht heeft gekregen.
In het vruchtvlees zitten veel kleine, harde pitjes. Die zijn eetbaar en worden meestal gewoon doorgeslikt. Wie de pitjes onprettig vindt, kan het vruchtvlees pureren en door een fijne zeef halen.
Cactusvijgen veilig schillen
De buitenkant van de vrucht is bedekt met zeer fijne weerhaakjes, ook wel glochiden genoemd. Ze zijn veel kleiner dan gewone cactusstekels en kunnen gemakkelijk in de huid blijven zitten.
Pak een onbewerkte cactusvijg daarom niet met blote handen vast.
Zo schil je hem veilig:
- Houd de cactusvijg vast met een vork, tang of stevige handschoen.
- Spoel de vrucht voorzichtig af zonder er met je handen overheen te wrijven.
- Snijd een klein stukje van de boven- en onderkant af.
- Maak over de lengte een ondiepe snee door de schil.
- Trek de dikke schil met behulp van mes en vork van het vruchtvlees.
- Leg de geschilde vrucht op een schoon bord.
Gebruik na afloop een apart doekje om het werkblad schoon te maken. Veeg niet met blote handen over het oppervlak, omdat daar nog losse stekeltjes kunnen liggen.
Cactusvijgen die in een supermarkt worden verkocht, zijn meestal al geborsteld. Toch is het verstandig ook deze vruchten voorzichtig vast te pakken.
Cactusvijgen eten en verwerken
In Marokko worden cactusvijgen vaak gewoon vers gegeten. Vooral op warme dagen is het gekoelde vruchtvlees heerlijk verfrissend.
De vrucht kan ook worden gebruikt voor:
- sap en smoothies;
- fruitsalades;
- sorbet en ijs;
- siroop;
- zoete sauzen;
- gebak;
- confituur en gelei.
Door de pitjes is het vruchtvlees niet altijd gemakkelijk te verwerken. Voor sap, sorbet en jam kun je de geschilde vruchten eerst pureren en daarna door een fijne zeef drukken.
Op mijn website, Dar Beldi staat al een recept voor Confiture dyal l’hendiya – Marokkaanse cactusvijgenjam. Daarin worden de sappige vruchten gecombineerd met citroen en een klein beetje oranjebloesemwater.
Voor jam zijn rode of paarse cactusvijgen bijzonder mooi. Ze geven de confituur vanzelf een diepe roze tot roodpaarse kleur, zonder dat daar kleurstof voor nodig is.
Cactusvijgolie wordt van de pitten gemaakt
In kleine flesjes bij coöperaties, natuurwinkels en winkels met Marokkaanse verzorgingsproducten zie je soms huile de pépins de figue de Barbarie staan. Dat is cactusvijgpitolie.
De olie wordt niet uit de schil of het vruchtvlees gehaald, maar uit de harde pitjes in de vrucht.
Na het verwijderen van het vruchtvlees worden de pitten:
- verzameld;
- grondig gewassen;
- gedroogd;
- eventueel gesorteerd;
- gemalen of direct mechanisch geperst;
- gefilterd;
- in kleine donkere flesjes afgevuld.
Voor één cactusvijg lijkt het misschien alsof er veel pitjes aanwezig zijn, maar iedere pit bevat slechts een kleine hoeveelheid olie. Er zijn daarom veel vruchten nodig om voldoende pitten voor de productie te verzamelen.
Het wassen, drogen en persen kost bovendien tijd. Dat verklaart waarom pure koudgeperste cactusvijgpitolie aanzienlijk duurder kan zijn dan olijfolie en vaak zelfs duurder is dan arganolie.
Waarvoor wordt cactusvijgolie gebruikt?
Cactusvijgpitolie wordt hoofdzakelijk gebruikt als cosmetische olie. Ze is vrij licht van structuur en trekt meestal sneller in dan veel zwaardere plantaardige oliën.
De olie bevat van nature onder andere linolzuur, oliezuur en verschillende tocoferolen. Tocoferolen behoren tot de vitamine E-familie en helpen een plantaardige olie beschermen tegen oxidatie.
Cactusvijgolie wordt gebruikt:
- als gezichtsolie;
- voor droge huidzones;
- rond nagelriemen;
- op droge haarpunten;
- als ingrediënt in serums, crèmes en haarproducten.
Een paar druppels zijn meestal voldoende. De olie kan rechtstreeks op een licht vochtige huid worden aangebracht of door een ongeparfumeerde crème worden gemengd.
Hoewel cactusvijgolie vaak als wondermiddel tegen rimpels, littekens en huidproblemen wordt aangeprezen, blijft het een cosmetische olie en geen geneesmiddel. Ze kan de huid verzorgen en verzachten, maar medische claims moeten met enige voorzichtigheid worden bekeken.
Mensen met een gevoelige huid kunnen een nieuwe olie het beste eerst op een klein stukje huid testen.
Kun je cactusvijgolie ook eten?
Cactusvijgpitolie is in principe een plantaardige zaadolie, maar de kleine flesjes die bij cosmeticawinkels worden verkocht, zijn meestal uitsluitend bedoeld voor uitwendig gebruik.
Gebruik de olie alleen in gerechten wanneer op de verpakking duidelijk staat dat het een eetbare olie of een voor consumptie geschikt voedingsmiddel is.
Een cosmetische olie kan volgens andere regels zijn geproduceerd, gefilterd en verpakt. Ook kunnen er parfumstoffen of andere ingrediënten aan zijn toegevoegd. Een flesje zonder voedselkeurmerk hoort daarom niet in de keuken.
Voor culinair gebruik is het veel gebruikelijker om het vruchtvlees van de cactusvijg te verwerken in jam, sap, desserts en sauzen.
Pure olie of een mengsel?
Door de hoge prijs van pure cactusvijgpitolie worden er ook mengsels verkocht. Daarbij wordt een kleine hoeveelheid cactusvijgolie gemengd met bijvoorbeeld zonnebloemolie, amandelolie of arganolie.
Zo’n mengsel hoeft niet slecht te zijn, maar het is geen pure cactusvijgpitolie en zou ook niet voor dezelfde prijs verkocht moeten worden.
Kijk daarom naar de ingrediëntenlijst. Bij een zuiver product hoort Opuntia Ficus-Indica Seed Oil als enige ingrediënt vermeld te staan.
Let bij het kopen verder op:
- een donkere glazen verpakking;
- een duidelijke herkomst;
- vermelding van pit- of zaadolie;
- koudgeperste of mechanisch geperste olie;
- een productiedatum of houdbaarheidsdatum;
- een goed sluitende dop of pipet;
- een volledige ingrediëntenlijst.
De aanduiding cactus oil alleen zegt niet altijd genoeg. Het kan ook gaan om een maceraat waarbij cactusdelen enige tijd in een goedkopere basisolie hebben getrokken.
Hoe ruikt en voelt cactusvijgolie?
Pure cactusvijgpitolie heeft meestal een lichte goudgele tot groenachtig gele kleur. De geur is vrij zacht en kan een beetje plantaardig, nootachtig of aards zijn.
De olie hoort niet sterk naar parfum of zoet fruit te ruiken. De cactusvijg zelf is sappig en fruitig, maar die geur komt niet duidelijk terug in de olie uit de pitten.
De kleur en geur kunnen per oogst, streek en productiemethode verschillen. Een lichtere of donkerdere kleur is daarom op zichzelf geen bewijs van goede of slechte kwaliteit.
Cactusvijgolie bewaren
Net als andere koudgeperste plantaardige oliën houdt cactusvijgolie niet van fel licht, hitte en langdurige blootstelling aan lucht.
Bewaar het flesje:
- goed afgesloten;
- op een koele en donkere plaats;
- uit de buurt van een zonnige vensterbank;
- niet naast een warme douche of radiator;
- bij voorkeur in de originele donkere verpakking.
Een klein flesje is praktischer dan een grote voorraad. Omdat je maar enkele druppels per keer gebruikt, kan een geopende fles anders erg lang blijven staan.
Ruikt de olie na verloop van tijd scherp, zurig, naar oude noten of naar verf, gebruik haar dan niet meer.
Van stekelig zomerfruit tot kostbare olie
Het blijft bijzonder dat een plant die zo taai en ontoegankelijk oogt, zulke zachte en sappige vruchten voortbrengt.
Op de markt wordt de cactusvijg in enkele seconden geschild en direct uit de hand gegeten. Thuis kan het vruchtvlees veranderen in een felgekleurde jam. En uit de harde pitjes, die je tijdens het eten bijna als lastig zou kunnen ervaren, wordt een van de kostbaarste plantaardige cosmetische oliën geperst.
Dat maakt de cactusvijg typisch zo’n ingrediënt waarover achter een eenvoudig stuk fruit een veel groter verhaal schuilgaat.
Wanneer ik ze op vakantie langs de kant van de weg zie liggen, denk ik inmiddels niet alleen meer aan die eerste voorzichtig geschilde vrucht. Ik zie jam, sap, kleine coöperaties en die donkere glazen flesjes met goudgele olie.
Maar vers en goed gekoeld, op een hete zomerdag, vind ik de cactusvijg misschien nog altijd op zijn best.
Bessaha w raha!